Tijdens de Franse Revolutie werd Marie-Antoinette hevig aangevallen en minachtend "de Oostenrijkse" genoemd door de revolutionairen. Deze bijnaam, die een propagandawapen werd, was bedoeld om haar als een vreemde, een vijand van Frankrijk voor te stellen. Toch onthult de geschiedenis een fascinerende paradox: Marie-Antoinette was evenzeer Lotharingse als Oostenrijkse. Logischerwijs had ze "de Lotharingse" genoemd kunnen worden. Laten we deze onbekende kant van de laatste koningin van Frankrijk verkennen.
De Lotharingse oorsprong van Marie-Antoinette
Marie-Antoinette Josèphe Jeanne van Habsburg-Lotharingen werd geboren op 2 november 1755 in Wenen. Hoewel haar moeder, Maria Theresia van Oostenrijk, inderdaad aartshertogin van Oostenrijk en keizerin van het Heilige Roomse Rijk was, was haar vader Frans Stefan van Lotharingen, hertog van Lotharingen voordat hij Frans I werd, keizer van het Heilige Roomse Rijk.
Frans van Lotharingen werd geboren in Nancy in 1708, in het hart van het hertogdom Lotharingen. Hij was de zoon van Leopold I, hertog van Lotharingen en Bar, en Elisabeth Charlotte van Orléans, nicht van Lodewijk XIV. Via haar vader stamde Marie-Antoinette dus rechtstreeks af van het hertogelijke huis van Lotharingen, een van de oudste en meest prestigieuze dynastieën van Europa.
Het hertogdom Lotharingen: tussen Frankrijk en het Rijk
Om het belang van deze Lotharingse oorsprong te begrijpen, moet men het hertogdom Lotharingen in zijn historische context plaatsen. In de 18e eeuw was Lotharingen een strategisch gebied, ingeklemd tussen het koninkrijk Frankrijk en het Heilige Roomse Rijk. Het hertogdom behield lange tijd zijn onafhankelijkheid en manoeuvreerde behendig tussen deze twee grootmachten.
In 1737 moest Frans van Lotharingen zijn hertogdom afstaan aan Stanislaus Leszczynski, de schoonvader van Lodewijk XV, als onderdeel van een complex diplomatiek akkoord. In ruil daarvoor kreeg hij het groothertogdom Toscane en trouwde met Maria Theresia van Oostenrijk. Na de dood van Stanislaus in 1766 werd Lotharingen definitief aan het koninkrijk Frankrijk toegevoegd.
Marie-Antoinette werd dus geboren uit een Lotharingse vader die afstand moest doen van zijn hertogdom ten gunste van Frankrijk. De ironie van de geschiedenis wil dat deze dochter van een hertog van Lotharingen later werd beschuldigd van verraad aan Frankrijk ten gunste van Oostenrijk.
"De Oostenrijkse": een revolutionair propagandawapen
Toen de Franse Revolutie in 1789 uitbrak, werd Marie-Antoinette snel een favoriete doelwit van de revolutionairen. De bijnaam "de Oostenrijkse" (soms verbasterd tot "de struisvogel") werd gebruikt om haar te demoniseren en voor te stellen als een spionne in dienst van Oostenrijk, het vijandige land van revolutionair Frankrijk.
Deze propaganda baseerde zich op verschillende elementen:
- Haar moeder, Maria Theresia van Oostenrijk, aartshertogin en keizerin
- De (vaak ongegronde) verdenkingen van geheime correspondentie met Wenen
- Haar vermeende tegenstand tegen revolutionaire hervormingen
- De oorlog tussen Frankrijk en Oostenrijk vanaf 1792
De bijnaam "de Oostenrijkse" werd een krachtig politiek instrument om de koningin en daarmee de Franse monarchie te delegitimeren. Het wist haar Lotharingse oorsprong volledig uit, die echter even belangrijk was.
Waarom "de Lotharingse" net zo logisch zou zijn geweest
Vanuit genealogisch oogpunt was Marie-Antoinette evenzeer Lotharingse als Oostenrijkse. Haar vader Frans van Lotharingen gaf haar het bloed van het hertogelijke huis van Lotharingen, terwijl haar moeder haar het bloed van de Habsburgers van Oostenrijk gaf.
Als de revolutionairen consistent hadden willen zijn in hun logica van denigreren op basis van buitenlandse afkomst, hadden ze haar net zo goed "de Lotharingse" kunnen noemen. Maar in 1789 was Lotharingen pas 23 jaar Frans (sinds 1766). De aansluiting was nog recent, maar Lotharingen maakte nu deel uit van het koninkrijk.
Marie-Antoinette "de Lotharingse" noemen zou minder effectief zijn geweest als propagandamiddel:
- Lotharingen was Frans geworden, in tegenstelling tot Oostenrijk
- Het hertogdom was niet in oorlog met Frankrijk
- De Lotharingers werden als Fransen beschouwd, ook al was de aansluiting recent
De vergeten Lotharingse erfenis
De geschiedenis heeft "de Oostenrijkse" onthouden en bijna volledig de Lotharingse erfenis van Marie-Antoinette uitgewist. Toch is deze erfenis onmiskenbaar:
- Via haar vader stamde ze af van de hertogen van Lotharingen, een lijn die teruggaat tot de Middeleeuwen
- Via haar grootmoeder van vaderskant, Elisabeth Charlotte van Orléans, had ze Frans koninklijk bloed (nicht van Lodewijk XIV)
- Lotharingen, het land van haar vader, was tijdens haar leven Frans geworden
Marie-Antoinette belichaamt zo, ondanks zichzelf, de complexe banden tussen Lotharingen, Frankrijk en Oostenrijk in de 18e eeuw. Ze is het product van die dynastieke allianties die het moderne Europa vormgaven.
Conclusie: "Marie-Antoinette de Lotharingse" rehabiliteren
Twee eeuwen na haar tragische dood op het schavot op 16 oktober 1793 is het tijd om de complexiteit van Marie-Antoinettes afkomst te erkennen. "De Oostenrijkse" was ook "de Lotharingse", dochter van een hertog van Lotharingen die keizer werd, kleindochter van een Franse prinses.
Deze Lotharingse dimensie van haar identiteit, lang overschaduwd door revolutionaire propaganda en daarna door de geschiedschrijving, verdient herontdekking. Het herinnert ons eraan dat geschiedenis zelden eenvoudig is, en dat nationale identiteiten in de 18e eeuw veel vloeiender en complexer waren dan we ons vandaag voorstellen.
Marie-Antoinette, de Oostenrijkse? Ja. Maar ook Marie-Antoinette, de Lotharingse.
Voor wie verder wil lezen
Ontdek onze boekencollecties over geschiedenis: